PHÙ GIÁC MẠC CẤP TRONG BỆNH LÝ GIÁC MẠC CHÓP
Bệnh lý giác mạc chóp (Keratoconus): Bệnh đặc trưng bởi sự mỏng dần nhu mô giác mạc (đặc biệt khu trú ở vùng trung tâm) kết hợp với sự gia tăng độ cong bất thường, làm giác mạc bị nhô ra phía trước có hình dạng giống hình chóp.
Hình 1: Giác mạc mỏng, nhô ra ở trung tâm hình chóp (Nguồn: Mannis MJ, Holland EJ, editors. Cornea. Elsevier Health Sciences; 2022).
Chẩn đoán dựa trên 4 tiêu chuẩn:
- Gia tăng độ cong bất thường: ở mặt trước và/hoặc mặt sau giác mạc.
- Bản đồ độ dày giác mạc bất thường: Chênh lệch độ dày từ điểm mỏng nhất của giác mạc ra vùng rìa cao hơn so với mắt bình thường.
- Các dấu hiệu lâm sàng điển hình trên kính hiển vi đèn khe: Vòng Fleischer (lắng đọng sắt xung quanh chân chóp), vạch Vogt (các vạch nén màng Descemet theo chiều dọc), dấu hiệu Munson (mí mắt dưới bị dẹp hình chữ V khi nhìn xuống), dấu hiệu Rizzuti và sẹo đục ở đỉnh chóp.
- Suy giảm thị lực
Hình 2: Bản đồ bề mặt và độ dày giác mạc. Hình trên trái biểu thị độ cong dọc trục, hình dưới trái biểu thị độ cong tiếp tuyến, độ cong dốc ở phía dưới tương tự hình nón. Hình phía trên phải hiển thị độ cong trung bình. Phần dốc nhất của giác mạc trong hình phía trên trùng với phần mỏng nhất của giác mạc trong hình phía dưới phải. (Nguồn: Basic and Clinical Science Course 2024-2025. Section 8: External Disease and Cornea).
Phù giác mạc cấp (Acute Corneal Hydrops) là một trong những biến chứng cấp tính nguy hiểm ở bệnh nhân mắc bệnh lý giác mạc chóp. Biến chứng này có thể xảy ra đột ngột, gây suy giảm thị lực nghiêm trọng và ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.
1. Phù giác mạc cấp xảy ra như thế nào?
Ở bệnh nhân giác mạc chóp, cấu trúc giác mạc bị biến dạng và mỏng dần theo thời gian. Phù giác mạc cấp xảy ra khi màng Descemet (lớp màng mặt sau giác mạc) và lớp tế bào nội mô bị rách. Thủy dịch từ tiền phòng sẽ tràn mạnh vào nhu mô giác mạc, làm phù giác mạc cấp tính, có thể tạo thành các khe nứt trong nhu mô và nang dịch trong giác mạc gây đục giác mạc đột ngột. Tỷ lệ gặp biến chứng này ở bệnh nhân giác mạc chóp dao động từ 2,6% đến 7,5%.
2. Những ai có nguy cơ cao bị phù giác mạc cấp?
- Hành vi dụi mắt: Đây là yếu tố nguy cơ hàng đầu. Việc dụi mắt thường xuyên và mạnh tạo lực đè ép lên giác mạc làm xé rách trực tiếp màng Descemet đang bị suy yếu.
- Bệnh lý dị ứng mắt mãn tính: Bệnh nhân mắc viêm kết – giác mạc mùa xuân, viêm kết mạc dị ứng, viêm da cơ địa hoặc hen suyễn thường bị ngứa mắt kéo dài, dẫn đến hành vi dụi mắt thô bạo.
- Hội chứng Down và chậm phát triển trí tuệ: Bệnh nhân mắc các hội chứng này có tỷ lệ biến chứng phù giác mạc cấp cao hơn đáng kể do thói quen dụi mắt liên tục và khó kiểm soát.
- Tăng nhãn áp đột ngột: Tình trạng đè ép khi dụi mắt, hoặc từ các hoạt động hằng ngày như nằm đè mắt khi ngủ, mang kính bơi quá chặt, ho và hắt hơi gây tăng áp lực đột ngột lên nhãn cầu làm rách màng Descemet.
- Thời điểm chẩn đoán và mức độ nặng của bệnh giác mạc chóp
- Chỉ số hình thái giác mạc nguy cơ cao trên hình ảnh học:
- Độ cong giác mạc dốc
- Giác mạc mỏng
- Tuổi khởi phát sớm, thị lực ban đầu kém
- Giác mạc chóp dạng lệch tâm
3. Dấu hiệu nhận biết sớm
Bệnh nhân cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa Mắt nếu xuất hiện các triệu chứng cấp tính sau:
- Thị lực giảm sút đột ngột (mắt mờ đục nhanh chóng)
- Đau mắt, đỏ mắt và chảy nước mắt dữ dội
- Sợ ánh sáng, chói mắt
- Nhìn thấy đốm trắng hoặc vùng đục mờ ở trung tâm giác mạc khi soi gương
4. Chẩn đoán và Theo dõi
Bên cạnh khám lâm sàng bằng đèn sinh hiển vi, các phương pháp chẩn đoán hình ảnh hiện đại đóng vai trò quyết định:
- Chụp cắt lớp cố kết quang học phần trước nhãn cầu (AS-OCT): Giúp xác định chính xác vị trí rách màng Descemet, kích thước nang dịch trong nhu mô và phân loại mức độ tổn thương.
- Siêu âm sinh hiển vi (UBM): Đánh giá các vết nứt, nang thanh dịch trong nhu mô và độ dày giác mạc.
- Bản đồ giác mạc: Giúp theo dõi quá trình lành thương, mức độ dẹt giác mạc sau phục hồi và lập kế hoạch can thiệp.
Hình 3: A. Hình ảnh sinh hiển vi phù giác mạc cấp trên bệnh nhân giác mạc chóp, B. Hỉnh ảnh tương ứng trên UBM, C. HÌnh ảnh tương tứng trên AS-OCT. (Nguồn: Basu S, Mukhopadhyay S. Acute Corneal Hydrops. Ophthalmology, 119, 2197-2197.e1)
5. Các phương pháp điều trị
Lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ nặng của bệnh:
A. Điều trị Nội khoa (Bảo tồn)
- Thuốc nhỏ mắt ưu trương: Tạo áp suất thẩm thấu rút bớt nước khỏi biểu mô giác mạc.
- Thuốc hạ nhãn áp: Giảm áp lực thủy dịch tác động lên màng Descemet đang tổn thương.
- Kháng sinh phổ rộng tại chỗ: Phòng ngừa nhiễm trùng thứ phát khi biểu mô bị tổn thương.
- Corticosteroid tại chỗ: Giảm viêm, giảm đau và hạn chế hình thành tân mạch giác mạc.
- Thuốc nhỏ liệt điều tiết; Nước mắt nhân tạo: Giúp dễ chịu và giảm đau mắt.
- Huyết thanh tự thân, thuốc nhỏ mắt ripasudil,…
Hình 4: A,B: Hình ảnh phù giác mạc cấp trước điều trị với nang dịch trong nhu mô và vết rách màng descemet nhỏ. C.D: Giác mạc hết phù hồi phục sau 2 tháng điều trị với nước nhỏ mắt ưu trương và corticosteroid tại chỗ. (Nguồn: Roig-Ferreruela G, et al. Ophthalmology. 2024)
B. Phẫu thuật và Thủ thuật Can thiệp Sớm
- Bơm khí tiền phòng – SF6 (Sulfur hexafluoride), C3F8 (Perfluoropropane): Bơm tạo bóng khí trong tiền phòng để ép màng Descemet dính trở lại vào nhu mô.
- Khâu nén giác mạc kết hợp bơm khí tiền phòng: Khâu giác mạc một phần chiều dày nén chặt các lớp giác mạc lại, phục hồi cấu trúc giải phẫu, đẩy nước ra khỏi nhu mô giác mạc.
- Dẫn lưu dịch trong nhu mô (Intrastromal Fluid Drainage): Dùng kim tạo lỗ châm nhỏ vào nhu mô giác mạc giải phóng dịch tích tụ kết hợp bơm khí tiền phòng.
- Khi sẹo giác mạc sau khi hồi phục gây giảm thị lực nặng nề hoặc trường hợp nặng có nguy cơ thủng giác mạc, cân nhắc phẫu thuật ghép giác mạc (Ghép giác mạc xuyên – PK hoặc Ghép giác mạc lớp trước sâu – DALK).
Hình 5: A. Phù giác mạc cấp trước điều trị, B. Một ngày sau phẫu thuật khâu nén giác mạc và bơm khi tiền phòng, C. Một tháng sau phẫu thuật. (Nguồn: Vohra V, et al. International Ophthalmology. 2021).
Hình 6: Hình ảnh hồi phục trên AS-OCT sau 1 tháng. (Nguồn: Vohra V, et al. International Ophthalmology. 2021).
6. Diễn tiến và Biến chứng nguy hiểm
- Tự lành tự nhiên: tình trạng phù thường thường tự thoái triển trong khoảng từ 5 đến 36 tuần (1 – 9 tháng).
- Để lại sẹo giác mạc: Mặc dù giác mạc có thể dẹt khi hết phù, quá trình lành vết thương thường để lại sẹo giác mạc vĩnh viễn, làm suy giảm thị lực so với trước khi bị phù.
- Biến chứng nguy hiểm: Viêm giác mạc nhiễm trùng, thủng giác mạc và tân mạch nhu mô.
KHOA GIÁC MẠC
